तिबत्ती पौराणिक कथाएँ [श्री कैलास-मानसरोवर]

तिबत्ती पौराणिक कथाएँ

 

                                                श्री कैलास – मानसरोवर

श्री प्रणवानंदजी्ने अपनी ‘कैलास-मानसरोवर’ नामक पुस्तिकामें लिखा है कि तिबत्ती भाषामें कैलास पुराणके दो अध्याय है । प्रथम अध्याय कैलासके उत्तरीय मठ ‘डिरफुक गोम्पा’मे और दूसरा अध्याय दख्खनके ‘गेङटा गोम्पा’में प्रकाशित किया गया है । वह ‘कङरी करछङ्क’के नामसे प्रसिद्ध किया गया ।

हिन्दुओं मान्यता अनुसार शिवपार्वती श्री कैलास पर बिराजमान है लेकिन बौद्धोकी मान्यता अनुसार भगवान बुद्ध अपने पांचसो बोधिसत्वोके साथ श्री कैलास पर बिराजमान है । इसी कारण हिन्दुधर्मी और बौद्धधर्मी, दोनोके लिये श्री कैलास पवित्र है ।

तिबत्ती पौराणिक कथा अनुसार श्री कैलास संपूर्ण भूमँडलके मध्यमें पहियेके धूसरकी तरह स्थित है और वह गगनको चिरकर अपने स्थान पर सु्शोभित है । कथा अनुसार श्री कैलास सुवर्ण और रत्नोंसे भरा है । श्री कैलासके पूर्वीय छोर स्फटिकसे, दक्षिण छोर नीलमसे, पश्चिम छोर माणिकसे और उत्तरीय छोर सुवर्णसे भरा हुआ है । कथा अनुसार श्री कैलासके शिखर पर सुगंधित पुष्प और औषधियाँ है एवंम शिखर पर जानेवाले मार्गमें कल्पवृक्ष है जो अमरत्व प्रदान करता है । श्री कैलास शिखरके उत्तरीय भागमें कुङ्लुङकी खाई [valley]में एक प्रकारकी औषधी होती है जिसको खानेसे पूरे संसारको देख सकते है । इसी आशंकासे भगवान बुद्धने इसी खाईको चारों ओरसे अपने पैरके नीचे दबा रखा है जिस कारणसे यक्षगण इस औषधिको स्वर्ग नही ले जा सके [श्रीकैलासकी चारों और बुद्धके पैरके निशान है] । इसी तरह नागलोग इस औषधिको पातालमें लेके जा न सकें इसलिये भगवान बुद्धने श्री कैलासको जँजीरोंसे बाँध रखा है । श्रीकैलासके अधिष्ठाता देव [रक्षा करनेवाले देव] ‘देम छोक’ है जो ‘पावो’के नामसे जाने जाते है । वे व्याघ्रचर्म और मूँडनकी माला पहनते है । उनके एक हाथमें त्रिशूल है और दूसरे हाथमें डमरू रहता है । उनके चारों ओर कई देवगण रहते है ।

‘देम छोक’की बगलमें ‘खडो’ या ‘एकाजती’ नामक देवी बिराजमान है । श्री कैलास शिखरकी दक्षिण छोरमें वानरराज ‘हनुमानजी’ बिराजमान है । इनके इलावा कैलास मानसरोवर पर बाकीके सभी देवगण रहते है । यह सभी देवगणके दर्शन सिर्फ उच्च आत्मा और उच्च स्तरीय लामाको ही हो सकता है । श्रीकैलास शिखर पर कई प्रकारकी आवाज़े सुनाई देती है ।

एक बार राक्षसतालके राजा गोंबोफेंङ सिर्फ तीन डगरमें भारत आकर भगवान बुद्धकी सुवर्णमूर्ति राक्षसतालमें लाने हेतु कैलास पहोंच गया । श्रीकैलासको गोंबोफेंङ राजाने चारों ओरसे रस्सीसे बांध दिया एवम उसको उठानेका प्रयत्न किया । इस बातको भगवान बुद्धने अपनी दिव्य दृष्टिसे जान ली और अपने पाँचसो बोधिस्त्वोके साथ हँसका रूप धारण करके वायुपथसे सेरशुङ पहोंच गये । वही जगह पर मानवस्वरूप धारण करके नयनरम्य नृत्य किया । यह नृत्य देखकर राजा गोंबोफेंङ मोहित हो गया । रातभर अपने कंधो पर रखे हुए कैलासको सुबह होते ही नीचे रख दिया । इसी परिस्थितीको भाँप कर भगवान बुद्धने सुबह होते ही कैलासको चारों ओरसे अपने पैरके नीचे दबाकर राजा गोंबोफेंङको शाप दिया और वह शीला बन गया। पर्वत गोंबोफेंङ इसी राजाका पथरीला स्वरूप है । श्री कैलासके पर जो रेखाएँ दिख रही है वह राजा गोंबोफेंङ्ने बांधी हुई रस्सीके निशान है । हिन्दुधर्मी यह निशानको रावणने बाँधी रस्सीके निशान मान रहे है ।

ऐसा माना जाता है कि कैलास और दोर्जेदन [बुद्धगया]के बीच ९ पर्वत अभी भी दिखते है ।

तिबत्ती कैलास पुराणके अनुसार एक मछली भारतमें आकर एक सरोवरमें ऐसे प्रवेश किया जैसे कोई बच्चा अपनी माँकी गोदीमें बैठ जाता है इसीलिये यह सरोवरका नाम ‘छो मफम’ एवम ‘छो मवङ’ [मानसरोवर]के नामसे माना जाता है । इस ‘छो मवङ’की चारों ओर वृक्षकी सात सात पंक्तियाँ है और उसके मध्यमें बड़ा भवन है जिसमें नाग राजा निवास करते हैं । यह सरोवर धनुषके आकारका है । यह भवन मध्यसे ऊठा हुआ है वहीं पर एक विशाल वृक्ष है । इस वृक्ष पर मीठे फल होते है उसको नागराजा खा जाता है और जो नीचे पानीमें गीरता है वह नीचे जाकर सोना बन जाता है। इस फलके गिरने आवाज़ ‘जम’सी आती है । इस वृक्षके अगल बगलमें भूमंडल है इसको हिन्दु पुराणमें ‘जम्बुद्विप’ कहते है और तिबत्ती पुराणमें ‘जंबुलिङ’ कहते है ।

मानसरोवरके दक्षिणके छोर ‘ठुगोल्हो’के [गोम्पा] पास सोना, चांदी, तांबा [copper], नीलमणी [पीरोजा] और मोती जैसी मूल्यवान पाँच धातुसे बना जल है । पूर्वीय छोर सरेलुङ [गोम्पा]के पास सोना,चांदी,नीलमणी,मूंगा और लोहे जैसी मूल्यवान धातुसे बनी हुई ‘पंचरेत’ नामक रेत पडी हुई है जो ‘चेमानङा’के नामसे प्रसिद्ध है। दक्षिण छोरके तट पर यह पँचधातुके अलावा शंख है और उत्तरीय छोरके पर इसी पाँच प्रकारके पथ्थर है।

मानसरोवरके पश्रिममें लङचेन खंबब यानी हस्तिमुख नदी [सतलज],जिसका जल शीतल है और इस जलको पीनेवाले हाथी जैसे बलवान होते है और उसकी रेत सोने जैसी होती है। मानसके उत्तरमें सिहंगी खंबब यानी सिंहमुखी नदी [सिंधु नदी] है जिसका जल गरम है जिसको पीनेवाले शेरकी तरह शूरवीर होते है और उसकी रेत वज्रमयी होती है। पूर्वकी छोरमें तमचोक खंबब यानी अश्वमुखी नदी [ब्रह्मपुत्र] है जिसका जल ठंडा है जिसको पीनेवाले बलवान होते है और जिसकी रेतमें नीलम है। दक्षिणकी छोरमें मप्या खंबब यानी मयूरमुखी नदी[करनाली] है जिसका पानी उष्ण है जिसको पीनेवाले मयुरकी तरह मयुरकी तरह सुंदर होते है और उसकी रेत रजतमयी है। यह चारों नदीयोंकी पाँचसो उपनदीयाँ है। यह नदीयाँ कैलास मानसरोवरकी सात बारपरिक्रमा करनेके बाद सिंधु नदी कैलासकी पूर्वकी ओरसे नीकलकर उत्तरकी ओर बह्ती है। करनाली नदी कैलासकी उत्तरकी ओरसे नीकलकर पश्रिमकी ओर बहती है। ब्रह्मपुत्र नदी कैलासकी पश्रिमकी ओरसे नीकलकर दक्षिणकी ओर बहती है। सिंधु नदी कैलासकी दक्षिण ओरसे नीकलकर पूर्वकी ओर बहती है। इन चारों नदीयोंका उगमस्थान मानसरोवरकी सीधी रेखाकी ४५ माईलकी अंदर ही है इसी लिये तिबेटीयन पौराणिक काव्यमें बहुत ही सत्य है।

सौजन्यः-
कैलास मानसरोवर
लेखकः-
स्वामी प्रणवानंदजी
श्री कैलास मानसरोवर तीरवासी

 

ॐ नमः शिवाय

શિવાલયમાં ગણેશજી અને હનુમાનજીનું મહત્વ

                                      આજે મહા વદ આઠમ

                 શિવાલયમાં ગણેશજી અને હનુમાનજીનું મહત્વ

shiv1hanumaan1

 

     શિવાલયમાં નિજભાગમાં પ્રવેશતા એક તરફ ગણેશજી બિરાજે છે અને બીજી તરફ હનુમાનજી બિરાજે છે.

      ગણેશજીની પ્રાગટ્ય કથા તો ખૂબ પ્રચલિત છે. પાર્વતીજીને સ્નાન કરવાનું મન થયું. શરીરનો મેલ ઉતારી તેનું પુતળું બનાવી તેમાં પ્રાણ પૂર્યો. એ બાળકને દ્વાર પર પહેરો ભરવા ઊભો રાખ્યો અને કોઈને અંદર પ્રવેશવા ન દેવાની આજ્ઞા કરી. જેવા પાર્વતીજી સ્નાન કરવા બેઠા અને આ બાજુ શિવજીની સમાધિ ખૂલી. હાથમાં ત્રિશૂળ લઈ ઘર ભણી ઉપડ્યા. આવીને જુએ છે તો ત્યાં એક બાળક પેહેરો ભરી રહ્યો છે, જે શિવજીને અંદર જવા દેતો નથી. પોતાના ઘરમાં પ્રવેશતા અટકાવનાર પર શિવજીને ક્રોધ ચઢ્યો અને તેનો શિરચ્છેદ કર્યો. શિવજી અંદર ગયા અને લોહીવાળું ત્રિશૂળ જોઈ પાર્વતીજીને શંકા ગઈ. હકીકત જાણતા તેમણે પ્રભુને જણાવ્યું કે આપે આપના દીકરાનો શિરચ્છેદ કરી મોટી ભૂલ કરી છે. એમનાં આક્રંદથી શિવજીને પશ્ચાત્તાપ થાયો અને હાથેનું માથું કાપી દીકરાનાં ધડ પર બેસાડી જીવિત કરી વરદાન આપ્યું કે દરેક શુભ કાર્યમાં પ્રથમ તારી પૂજા થશે.

           આ હકીકત પાછળ ગૂઢ રહસ્ય છે.

     પ્રથમ તો પાર્વતીમાના શરીર પર એટલો બધો મેલ હતો કે તેમાંથી પૂતળું બનાવી શક્યાં?  કહેવાય છે કે તિબેટમાં વ્યક્તિઓ બે વખત ન્હાય છે. પહેલીવાર એ જ્ન્મે છે ત્યારે અને બીજીવાર મરણ પામે છે ત્યારે. ત્યાં ખૂબ ઠંડી હોવાને કારણે ત્યાં સ્નાનનું મહત્વ નથી. તેથી આખા જીવન દરમિયાન શરીર પર મેલ ભરાતો રહે છે.તિબેટનાં રીત રિવાજ મુજબ કન્યાના શરીર પર જેટલો મેલ તેટલી કન્યા સુલક્ષણી ગણાય. પણ આ તો જગતજનની પાર્વતીજી છે. શું પાર્વતીજીના શરીરે પર એટલો મેલ હશે કે જેમાંથી પુતળું બની શકે ? શિવજી ક્રોધમાં આવીને કર્તવ્ય બજાવી રહેલા બાળકનું માથું કાપી નાખે ખરા ? તેમજ પ્રાયશ્ચિત રૂપે હાથીનું માથું કાપી બાળકનાં ધડ પર બેસાડી દે? આ કોઈ લૌકિક ઘટના નથી પણ આધ્યાત્મિક રૂપક છે.

                             ગણેશજીનું આધ્યાત્મિક રૂપ

                     શિવ-શક્તિ બે તત્વો છે. શક્તિના બે પ્રકારની છે. પ્રલયકાળમાં જે પ્રકૃતિ સામ્યાવસ્થામાં રહે છે એટલે માત્ર સત્તામા રહે છે તે સતી. આ જ સતી જ્યારે સૃષ્ટિ રચનાનું કાર્ય કરે છે ત્યારે પાર્વતી કહેવાય છે. જ્યારે નવનિર્માણના શુભારંભમાં પ્રથમ શરીરનો મેલ ઉતારી સ્નાનવિધિથી કાર્યનો આરંભ થાય છે. શરીરને હાનિ પહોંચાડ્યા વગર જે સહજ રીતે શરીરથી જુદો થાય તે મેલ. મળ, મૂત્ર, કફ, વાળ, નખ, આંખ-નાક-કાન વગેરેના મેલ છે. આ તત્વો સમજવા જેવા છે. મૂળ પ્રકૃતિ – જેને આપણે શક્તિ કહીએ છીએ અને પૌરાણિક કાળમાં સતી કે પાર્વતી કહીએ છીએ. આમ મૂળ પ્રકૃતિમાંથી બુદ્ધિનું નિર્માણ થાય છે અને આ બુદ્ધિ એટલે આ પહેરો ભરતો બાળક. આ નિર્માણ કાર્યનો આરંભ થતાં જ શિવજીની સમાધિ ખૂલે છે.

     પ્રલયકાળમાં પુરુષ તમામ પ્રવૃત્તિથી મુક્ત હતો તેથી તેની આ સ્થિતિને સમાધિ કહેવામાં આવી છે. કૈલાસ શબ્દનો અર્થ આ સ્થિતીને સ્પષ્ટતા આપે છે. કિલ+અસ= કિલાસ, કૈલાસ. કિલ અર્થાત અતિ પ્રસિદ્ધ, ઓસ અર્થાત સત્તા હોવી. પ્રલયકાળમાં પણ જેની અતિ પ્રસિદ્ધ સત્તા રહેલી હોય તે પરમાત્મા કિલાસ કહેવાય અને તેના રહેઠાણને કૈલાસ કહેવાય. કૈલાસ શબ્દ જ મહાપ્રલયકાળનું ઐકાંતિક સ્થાન જે શિવજીની સમાધિનું સ્થાન સૂચવે છે.

    ગણેશ [બુદ્ધિ]નું પ્રથમ મનુષ્ય મસ્તક પ્રકૃતિનું બનાવેલું છે જે ભોગપ્રધાન છે જે હંમેશા ભોગોને શોધતું રહે છે. શિવજીએ તે મસ્તકને હઠાવી નવુ મસ્તક ગોઠવે છે જેને શૈવી બુદ્ધિ કહી શકાય. આ શૈવી બુદ્ધિ અમાઘ શક્તિશાળી હોવાથી ઈંદ્રિયોને પોતાને આધીન રાખે છે. ગણેશનું માથું હાથીનું મસ્તક શા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું?

    મોટું માથું જે વિશાળ જ્ઞાનથી ભરપૂર, મોટા કાન જે બહુશ્રુત, ઝીણી આંખો જે સૂક્ષ્મ અવલોકન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. લાંબુ નાક જે દૂર સુધીની સુગંધ-દુર્ગંધને પારખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. વિશાળ પેટ જે બધી વાતોને પચાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આમ ગણેશની બાહ્ય આકૃતિ સૈવી બુદ્ધિવાળા મહાપુરુષનાં લક્ષણો સમજાવતી છે,

આપણાં કોઈ પણ દેવ વાહન વિનાના નથી. એમાં પણ ઉંદર ફક્ત ગણેશજીનું વાહન છે. તેની પાછળ પણ રહસ્ય છે. ગણેશની શૈવીબુદ્ધિ વિવેકબુદ્ધિની ગતિનો આધર ફક્ત તર્ક જ થઈ શકે. તર્ક વિના બુદ્ધિનો વિકાસ નથી થતો. ઉંદર એ તર્ક છે. નિરર્થક અહીંતહીં દોડાદોડ કરે છે અને કાપકૂપ કરે છે. અને તેને અંકૂશમાં રાખવા ગણેશજી જેવા ભારેખમ શરીરવાળાને ઉંદર ઉપર ગોઠવ્યું છે. માટે ગણેશના [બુદ્ધિના] ભાર સાથે ઉંદર [તર્ક] હોવો જરૂરી છે.  “વાદે વાદે જાયતે તત્વબોધઃ”

નિજ મંદિરમાં બિરાજેલા ભગવાન શંકર આવનાર ભક્તને કહે છે કે તારે જો મારી પ્રાપ્તિ કરવી હોય તો પ્રથમ તારી પ્રાકૃતિક બુદ્ધિ ઉખેડી શૈવીબુદ્ધિની સ્થાપના કર. આ શૈવી બુદ્ધિ જ શિવને પમાડે છે. વાસના બુદ્ધિ નહિ તે બતાવવા શિવાલયમાં ગણપતિની પ્રતિમા મૂકવામાં આવે છે.

                                 હનુમાનજી

શિવાલયમાં એક તરફ ગણપતિજી બિરાજે છે તો બીજી તરફ હનુમાનજી બિરાજે છે. ગણપતિજી તો શિવપુત્ર છે પણ હનુમાનજીને શા માટે બેઠકજી મળે છે?
હનુમાનજી પવનપુત્ર ગણાય છે તેમ જ શંકરસુવન પણ કહેવાય છે અને કેસરીનંદન કહેવાય છે. અંજનીમાતા છે અને કેસરી પિતા છે. આ બતાવે છે કે આ કોઈ આધ્યાત્મિક રહસ્ય છે. હનુમાનજી અનન્ય ભક્તિ, પરાક્રમ અને પૂર્ણ વૈરાગ્યના પ્રતિક છે. શ્રીરામના અનન્ય ભક્ત, મહાપરાક્રમી [વાયુ પરાક્રમના દેવ છે.] અને પૂર્ણ વૈરાગી [શિવજી વૈરાગ્યના દેવ છે] તરીકે તેમનું વ્યક્તિત્વ પ્રસિદ્ધ છે. અનન્ય ભક્તિ, પૂર્ણ પરાક્રમ અને પૂર્ણ વૈરાગ્ય જ ભગવાન શંકરને પામી શકે છે. ઘણી જગ્યા પર હનુમાનજી એકલાનું મંદિર હોય છે. શ્રીરામજીનાં મંદિર સાથે હનુમાનજી તો હોય જ છે તેમ જ મહાદેવજી સાથે પણ હનુમાનજી હોય છે. શિવાલયમાં તેમનું પ્રતિક આ ત્રણ તત્વોની પ્રેરણા આપવા માટે છે. સાથે સાથે તેમના હાથમાં ઔષધ પર્વત પણ હોય છે. ઔષધ પર્વત સોચવે છે કે તે જીવનને પુનઃ ચેતના આપનારી છે. હનુમાનજી બીજા પગે પનોતીને દબાવી રાખે છે. એ સૂચવે છે કે પનોતી પરાક્રમી તથા વૈરાગ્યવાન પુરુષની દાસી બની જાય છે.

                                         ૐ નમઃ શિવાય

ૐ નમઃ શિવાય

આજે કારતક વદ અમાસ

ૐ નમઃ શિવાય

ૐ નમઃ શિવાય


ૐકારમ બિંદુ સંયુક્તમ નિત્યમ ધ્યાયંતિ યોગીનમ
કામદં મોક્ષદં ચૈવ ‘ૐ’કારાય નમો નમઃ


ભારતમાં ભાગ્યે જ કોઈ એવું હશે કે દેવોના દેવ મહાદેવને જાણતું ન હોય ! ભારતમાં ભાગ્યે જ કોઈ એવું ગામડું હશે કે જ્યાં શિવજીનું મંદિર કે ‘શિવાલય’ ન હોય. મૂર્તિપૂજા પ્રચલિત થતાં પૂર્વે શિવલિંગની પૂજા થતી હતી. રોમમાં ‘પ્રિયેપસ’, યુનાનમાં ‘ફલ્લુસ’ અને મિસરમાં ‘ઈશી’ના નામે શિવલિંગની પૂજા થતી હતી. ‘મોહેન-જો-ડેરો’ અને ‘હડપ્પ્પા’ની સંસ્કૃતિમાંથી પણ શિવલિંગ મળી આવ્યા હતા. જોકે કાળક્રમે ત્યાંની સંસ્કૃતિ બદલાતા શિવલિંગની પૂજા લૂપ્ત થઈ ગઈ. ભારતમાં શિવલિંગની પૂજા ચાલુ છે. આ રૂદ્રદેવને પ્રાચીનકાળથી ‘રાષ્ટ્રદેવ’ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા છે.

‘શિવલિંગ’ના આકાર અને પ્રસ્થાપિત મંદિરને ધ્યાનમાં રાખીને એક ભયંકર પ્રચલિત માન્યતા સ્થિત કરી ગઈ છે કે ‘શિવલિંગ’ પૂજા એક લિંગ અને યોનીનું પૂજન છે. પરંતુ એ સત્ય નથી. આપણા હિંદુધર્મી એટલા મૂરખ પણ નથી કે જનનેંદ્રીયનું પૂજન કરે ! કોઈપણ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિને ગળે આ વાત ન ઉતરે.

પ્રાચીન સમયમાં ધરતી પર ઉલ્કાઓ પડતી હતી. કાળક્રમે તેનો આકાર લંબગોળાકાર થતો ગયો. આ પથ્થરો કાળક્રમે ‘કલ્યાણકારી પરમાત્મા’ની નિશાની સમજીને તેની પૂજા કરવાની શરૂઆત થઈ. આ પથ્થર એટલે લિંગ, શિવ એટલે કલ્યાણકારી. એટલે આ પથ્થર ‘શિવલિંગ’ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. વહેતી ધારા અને ગરમીને કારણે કાળક્રમે ઘસાઈને લિંગ આકારના આ પથ્થરો ‘સ્વયંભૂ શિવલિંગ’ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. વાતાવરણમાં ઘર્ષણથી તે સળગી ઊઠવાથી આ ‘સ્વયંભૂ શિવલિંગ’ ‘જ્યોતિર્લિંગ’ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા.

શિવલિંગમાં થાળુ, લિંગ, સર્પ તથા જળાધારી હોય છે. યૌગિક મત પ્રમાણે આપણા શરીરમાં જ શિવલિંગ છે. કરોડરજ્જુનો છેડો તે સ્વયંભૂ શિવલિંગ છે. શિવલિંગને વીંટળાયેલો સર્પ એ આપણી સર્પાકાર કુંડલિની છે જે ચંચળ અને તીવ્ર ગતિ ધરાવે છે. શિવલિંગનું થાળુ, તે યૌગિક ભાષામાં ‘સહસ્ત્રદળ કમળ’નું પ્રતિક ગણાય છે જેમાં શિવજીનો વાસ છે. શિવલિંગ પર લટકાવવામાં આવતું જળાધારમાંથી ટપકતું જળ અને દૂધ ‘સહસ્ત્રધાર ચક્ર’માં રહેલ આત્મા અને પરમાત્માની એકતાનું પ્રતિક છે.

[વધુ આવતે અંકે]

ૐ નમઃ શિવાય